Bính âm

Cấu trúc cơ bản của âm tiết trong tiếng Trung

Mục lục
Thanh mẫu (phụ âm đầu)
Vận mẫu (vần)
Thanh điệu (dấu)

Một âm tiết tiếng Trung (âm đọc của một chữ Hán) thường bao gồm ba thành phần chính, được biểu thị qua hệ thống phiên âm Pinyin:

  • Thanh mẫu (声母 – shēngmǔ): Tương đương với phụ âm đầu. Đây là âm đứng ở đầu âm tiết.
  • Vận mẫu (韵母 – yùnmǔ): Tương đương với vần, bao gồm phần nguyên âm và phụ âm cuối (nếu có).
  • Thanh điệu (声调 – shēngdiào): Tương đương với dấu trong tiếng Việt, biểu thị độ cao trầm của giọng nói.

Ví dụ: Trong âm tiết mā (妈 – mẹ), “m” là thanh mẫu, “a” là vận mẫu, và dấu gạch ngang trên “a” là thanh điệu.

2. Thanh mẫu (phụ âm đầu)

Tiếng Trung Phổ thông có 21 thanh mẫu, được chia thành các nhóm dựa trên vị trí và cách phát âm:

  • Âm môi (b, p, m, f): Phát âm bằng cách sử dụng hai môi hoặc môi và răng.
  • Âm đầu lưỡi (d, t, n, l): Phát âm bằng đầu lưỡi.
  • Âm cuống lưỡi (g, k, h): Phát âm bằng cuống lưỡi.
  • Âm mặt lưỡi (j, q, x): Phát âm bằng mặt lưỡi phía trước.
  • Âm cong lưỡi (zh, ch, sh, r): Phát âm bằng cách uốn cong đầu lưỡi.
  • Âm đầu lưỡi trước (z, c, s): Phát âm bằng đầu lưỡi chạm vào mặt trong của răng.

Ngoài ra, có hai thanh mẫu không chính thức là “y” và “w”, thường được thêm vào khi vận mẫu đứng một mình để tạo thành một âm tiết độc lập (ví dụ: i -> yi, u -> wu).

3. Vận mẫu (vần)

Tiếng Trung có 36 vận mẫu, được chia thành các nhóm chính:

  • Vận mẫu đơn (6): a, o, e, i, u, ü.
  • Vận mẫu kép (13): ai, ei, ao, ou, ia, ie, iao, iu, ua, uo, uai, ui, üe.
  • Vận mẫu mũi (16): Kết thúc bằng các phụ âm mũi n, ng, m. Ví dụ: an, en, ang, eng, in, ing, uan, uen, v.v.
  • Vận mẫu uốn lưỡi (1): er (儿), thường được thêm vào cuối một số từ để tạo ý nghĩa hoặc ngữ điệu khác.

4. Thanh điệu (dấu)

Tiếng Trung Phổ thông có 4 thanh điệu chính và 1 thanh nhẹ. Thanh điệu quyết định ý nghĩa của từ, ví dụ: mā (mẹ), má (tê), mǎ (ngựa), mà (mắng).

  • Thanh 1 (阴平 – yīnpíng): Ký hiệu là ¯ (dấu gạch ngang). Đọc cao và bằng, tương tự như từ không dấu trong tiếng Việt nhưng cao độ ổn định.
  • Thanh 2 (阳平 – yángpíng): Ký hiệu là ´ (dấu sắc). Đọc từ thấp lên cao, tương tự dấu sắc trong tiếng Việt.
  • Thanh 3 (上声 – shǎngshēng): Ký hiệu là ˇ (giống chữ V). Đọc từ trung bình xuống thấp rồi lại lên cao.
  • Thanh 4 (去声 – qùshēng): Ký hiệu là ˋ (dấu huyền). Đọc từ cao xuống thấp, dứt khoát.
  • Thanh nhẹ (轻声 – qīngshēng): Không có ký hiệu, được đọc ngắn và nhẹ, gần như không có độ cao cụ thể.

Quy tắc biến điệu quan trọng:

  • Hai thanh 3 đứng cạnh nhau: Thanh 3 đầu tiên sẽ đọc thành thanh 2 (ví dụ: nǐ hǎo (你好) -> đọc là ní hǎo).
  • Thanh 3 đứng trước thanh 1, 2, 4 hoặc thanh nhẹ: Thanh 3 này sẽ chỉ đọc phần xuống, không lên (còn gọi là “nửa thanh 3”).
  • Từ 一 (yī) và 不 (bù): Có các quy tắc biến điệu riêng khi đứng trước các thanh khác.